» » Xromosomaning kimyoviy tarkibi

Xromosomaning kimyoviy tarkibi

30 2014,
4 288
0

Hujayra nzriyasi 1838 yili btaniq M.Shlydr v zlg T.Shvnn 1939yil srlrid oz ifdsini tpdi v shundn song sitlgiyag id koplb tdqiqtlr rivjln brdi, 1848yil Gfmystr xromosomag ss sldi.Xromosomalarning tozilishi murakkabdir. Hujayra bolinishning boshlangich va orta fazalarida ular bir-biriga zich taqalib turadigan ikkita ipsimon yoki tayoqsimon tanachalardan iborat boladi, xromotidlar deb shularga aytiladi Xromotidlar spiral korinishida buralgan boladi. Xromosomalar spiralga oxshab nechogli buralib turishiga qarab ozunroq yoki kaltaroq bolib qolishi mum kin Xromotidlar oz navbatida bir yoki bir necha juft iplardan xromonemalardan (grekcha nema-tor,ip ) tashkil topgan boladi. Bular optic mikroskop ostida kozga ilinadigan strukturalarning eng maydasidir. Elektron mikroskopiya xromosomalarda juft-juft bolib joy olgan har bir xromonemaning bir dasta mikrofibrillalardan tashkil topganligini kosatib beradi. Xromosomalarda juft DNK molekulalari zanjiri bor, bular oqsil bilan birikib, dezoksipibonuklioproteitlar hosil qiladi. Xromosomalar ozunasiga ham differensiasiyalangandir. Ular sentromeralar va yoki ikkita elkalardan iborat. Sentromera birlamchi belbog yoki kinetoxoradeb ham ataladi. Xromosomaning shakli sentromeraning qanday joylashishiga bogliq.Xrmsmlrning shkli sntrmrning (birlmchi belbog) jylshishig kur 3 xil boladi: mtsntrik, submtnsntrik v krsntrik.

Mtsntrik xrmsmlrd sntrmr xrmsmni-ng urtsid jylshgnligi uchun xrmsmlr tng lkli boladi.Submtsntrik xrmsmlrd sntrmr xrmsmning urtsid jylshgn bulmydi, shuning uchun xrmsm lklrini-ng ozunligi har xil boladi.krsntrik xrmsmlrd sntrmrning xirgi (tlmr) qismig yakin jylshgn bolib, xrmsmning bitt lksi jud ozun, ikkinchisi es jud klt boladi. Shuning uchun bundy xrmsmlr tyokchsimn kurinishd boladi.Xromosomalarning elkalari ozunasiga xromomeralarga bolinadi, bular ingichka-ingichka yorug zonalar bilan bir-biridan ajralib turadigan va bir qadar qalin tortgan hamda toq boyaladigan qismlardir.Xromosomada kopincha ikkilamchi belboglar boladi. Bazan ikkilamchi bel bog chuqur botib, xromosoma elkasining bir qismini ajratib turadi, yoldosh deb shuni aytiladi.Intrfz holatidagi gntik mil tuzilmalari bolinish bshlnishi biln xrmsmni shkllntirdi. Xrmsm bolinishning mtfzsid butunly shkllndi.Sntrmr yoki birlmchi belbog hujayraning bolinishi pytid xrmsmlrning qutblarga trklishini tminlydi. xrmtin ipchlri shu sntrmrg birlshdi v xrmsmni qutblrg trtdi. Sntrmrd DNK znjirini burmi choziqrq bol-gnligi uchun sntrmrd xrmsmning boshqa jylrg qrgnd DNK miqdori kmrq, oqsil es koproq boladi.

Shuning uchun DNK g xs boyoq biln xrmsmlrning boyagnd sntrmr qismi boyalmsdn qoladi v buni mikrskpd aniq kurish mumkin. Sntr-mrsidn jrlgn xrmsm qutblarga tib brmsdn hujayraning nvbtdgi bolinishid yoqlib ktdi. dtd bitt xrmsmd bitt sntrmr boladi. Lkin yrim (chuvlchng v xshrtlr) lrining xrmsmlri kop sntrmrli ham bulishi mumkin.Xrmsmd birlmchi belbogdn tshkri ikkilmchi belbog ham uchrydi. Ikkilmchi belbogg xrmtin ipchlri birlshgn boladi. Shuning uchun u xrmsmlrni qutblarga yunlishini tg-minlydi. Ikkilmchi belbogning yrimlri yadrch hosil kilishd ktnshdi, shuning uchun ulr yadrch hosil kiluvchilr dyildi. Ikkilmchi belbogd yadrchdgi r-RNK sintzi v uning tili-shini boshqaruvchi gnlr jylshgn.yrim xrmsmlrd ikkilmchi belbog xrmsm tlmrsig yakin jylshgn boladi. Bundy xrmsmlrd ikkilmchi belbogdgi DNK znjirining urmi nch ozun bulgnligi uchun ikkilmchi belbogdn kyingi qismi, yagni tlmrsi br qismi xrmsmdn nch ozkrkd jylshib yuldsh hosil kildi. Bu yuldsh q`ism xrmsmg yuldsh ipi biln totashib turdi. dm ( Odam haqida referat ) xrmsmlri rsid ham yuldshlri boladi.Hayvon va osimliklarning har bir turiga xromosomalarning raso aniq sonda bolishi xosdir (xromosomalar sonining doimiyligi qoidasi ). Masalan, drozofila degan pashsha tanasidagi hamma hujayralarning yadrolarida 8 ta, noxatda-14 ta, joxorida-20 ta, nilufar va baqada-24 ta, daryo qisqichbaqasida-116ta xromosoma bor. Odam tanasidagi hujayralar uchun46 ta xromosoma bolishi xarakterlidir.Hujayra xromosomalarning hammasi soni bilangina emas, balki tozilishi bilan ham harakterlidir.Bir xil tozilishga ega bolgan xromosomalar gomologik xromosomalar deyiladi.Bularning ozunligi va shakli birdek bolib,sentromeralari bir joyning ozidan orin oladi,gomologik xromosomalardan birining har bir elkasi xromomeralarining soni, olgan joyi, va shakli jihatidan ikkinchi elkasiga oxshaydi.Gomologik xromosomalarda ikkilamchi belboglar va yoldoshlar bolsa, bular bir joyning ozida yotadi. Hayvon va osimliklar tanasi hujayralarida har bir xromosomaning oziga oxshagan jufti boladi(xromosomalarning juftligi qoidasi).Gomologikmas xromosomalar har xil tozilishga ega. Ulardan har birining oziga xos tozilish xususiyatlari bor (xromosomalarning individuallik qoidasi)Demak, hujayradagi hamma xromosomalar qosh komplektdan(toplamdan)iboratdir,bu komplekt yakka holda har xil bolib,har qaysi turda juda aniq miqdordagi juftlarni tashkil etadigan xromosomalardan tashkil topgan.Masalan:drozofilaning 8 taxromosomasi,4 juft har xil xromosomalardan tashkil topgan qosh komplektdir.Noxatdagi 14 ta xromosoma har qaysisi yakka olinganida har xil boladigan 7 juft xromosomadan iborat.Jinsiy hujayralar bundan mustasno.Ularda xromosomalarning yakka yoki gaploid toplami bor,yani ular tananing boshqa hujayralaridagi xromosomalarga qaragandaikki baravar kam boladi.

.

-. TAS-IX!

, , , ,
SKACHAT-BESPLATNO.INFO 2013-2019